La justicia restaurativa en la ejecución penal: la capacidad empática de las personas presas

Waar het over gaat

Het artikel onderzoekt of veroordeelden die in Spaanse gevangenissen hun straf uitzitten, verantwoordelijkheid voor het misdrijf kunnen nemen en zich in de plaats van het slachtoffer kunnen stellen. Het vertrekt van een kritische blik op het lijden dat het strafstelsel veroorzaakt en presenteert herstelrecht als een weg die het punitieve antwoord in de uitvoeringsfase aanvult. De empirische kern komt uit onderzoek van de Universidad Pontificia Comillas, met een vragenlijst die naar vijfduizend gedetineerden werd gestuurd, waarvan twee open vragen worden geanalyseerd: over de gevoelens jegens het slachtoffer en over wat men het slachtoffer zou zeggen als men het tegenover zich had. De auteur classificeert de antwoorden in gevoelens van spijt, onverschilligheid en vrijpleitende mechanismen, en vergelijkt de resultaten van beide vragen. Het richt zich tot juristen, professionals in het penitentiaire domein en facilitators die werken met herstelgerichte ontmoetingen bij ernstige misdrijven.

Becommentarieerde inhoudsopgave

• 1. Inleiding. Stelt dat herstelgerichte ontmoetingen bij strafuitvoering tegemoet kunnen komen aan behoeften van het slachtoffer en de verantwoordelijkheidsneming van wie het misdrijf pleegde kunnen bevorderen. Kondigt de analyse aan van de antwoorden van gedetineerden over hun vermogen zich in de plaats van het slachtoffer te stellen.
• 2. De noodzaak van een kritische blik op het strafstelsel. De auteur situeert zijn reflectie in zijn loopbaan als verdediger, adviseur van personen van wie de vrijheid is ontnomen en docent. Stelt dat het kennen van de disfuncties van het stelsel en het luisteren naar wie het doorloopt noodzakelijk is om zijn legitimiteit te beoordelen.
• 3. Perspectieven verruimen: herstelrecht. Vanuit zijn ervaring met bemiddeling in strafzaken en met ontmoetingen rond ETA, de GAL en de aanslag van 11-M beschrijft hij de band die het misdrijf tussen slachtoffer en dader schept. Presenteert herstelrecht als een tweede stap, na het strafrechtelijke antwoord, die het mogelijk maakt de menselijkheid van beide partijen te erkennen.
• 4. De stem van de gedetineerden: nemen zij hun verantwoordelijkheid? Legt het onderzoek van Comillas uit over de uitvoering van de straf na de hervormingen van 2003, de vragenlijst en de verkregen steekproef. Detailleert de twee geanalyseerde vragen en het aantal antwoorden op elk.
• 5. De gedetineerden en empathie. Analyseert de antwoorden over de gevoelens jegens het slachtoffer, gegroepeerd in spijt of nabijheid (5.1), afwezigheid van gevoelens of onverschilligheid (5.2) en vrijpleitende mechanismen (5.3). Binnen elke groep onderscheidt het subcategorieën als schaamte, schuld, berouw, behoefte om vergiffenis te vragen, misdrijf zonder slachtoffer of de persoon die zichzelf als slachtoffer ziet.
• 6. De empathie van gedetineerden die oog in oog met het slachtoffer staan. Onderzoekt wat veroordeelden zouden zeggen als ze het slachtoffer voor zich hadden, met paragrafen over spijt en nabijheid (6.1) en het ontbreken van gevoelens (6.2). Vergelijkt de percentages met de vorige vraag en stelt een duidelijke daling van de vrijpleiting vast.
• 7. Conclusies. Vat acht conclusies samen over het emotionele vermogen van gedetineerden, de geringe plaats die het strafproces aan gevoelens geeft en de behoefte aan herstelgerichte programma's. Waarschuwt ook voor gerechtelijke dwalingen en het overmatige gebruik van de gevangenis.
• 8. Bibliografie. Bundelt de aangehaalde werken over strafrecht, gevangenis en herstelrecht.
• 9. Pers. Geeft een interview en een krantenartikel die in de tekst worden aangehaald.

Kernideeën

• Zowel het misdrijf als het staatsbeheer van het misdrijf impliceren geweld, en een kritische blik op het strafstelsel is voorwaarde om zijn legitimiteit te beoordelen.
• Het misdrijf laat slachtoffer en dader met elkaar verbonden; herstelrecht biedt een ruimte waarin beiden elkaar kunnen erkennen en daarna van elkaar kunnen scheiden.
• Het strafrechtelijke antwoord is een noodzakelijke maar onvoldoende eerste stap; het zoeken naar vrede en zin vraagt andere instrumenten.
• In het onderzoek uitte 46 % van de respondenten spijt of nabijheid jegens het slachtoffer, nam 40 % zijn toevlucht tot vrijpleitingen en toonde 12 % onverschilligheid.
• Bij misdrijven tegen de volksgezondheid erkennen veel veroordeelden geen concreet slachtoffer, behalve wanneer ze aan hun kinderen denken of de schade van drugs in de gevangenis zien.
• Wanneer men zich het slachtoffer tegenover zich voorstelt, blijft de spijt op een vergelijkbaar niveau, maar daalt de vrijpleiting van 40 % naar 15,5 % en neemt ook de onverschilligheid af.
• Het strafproces en het gevangenisleven laten bijna geen ruimte om schuld te uiten, vergiffenis te vragen of te herstellen, zodat mechanismen nodig zijn die die emoties kanaliseren.
• Het bevorderen van empathie komt het slachtoffer, de dader en de samenleving ten goede en zou de herziening van wetten en politionele, gerechtelijke en penitentiaire praktijken moeten leiden.

Waarvoor het in de praktijk dient

• Welke gevoelens jegens het slachtoffer kunnen opduiken bij personen die hun straf uitzitten en hoe onderscheid je ze van elkaar?
• Welke vormen van vrijpleiting komen vaak voor en waarmee houd je rekening bij het voorbereiden van een herstelgerichte ontmoeting met wie ze uit?
• Hoe verandert de bereidheid van een veroordeelde wanneer hij of zij wordt uitgenodigd het slachtoffer als een concreet persoon te zien?
• Hoe pak je verantwoordelijkheidsneming aan bij misdrijven zonder identificeerbaar slachtoffer, zoals misdrijven tegen de volksgezondheid?
• Welke argumenten biedt het onderzoek om herstelgerichte programma's in de uitvoeringsfase van de straf te bevorderen?

Kernbegrippen

herstelrecht, strafuitvoering, gedetineerden, empathie, verantwoordelijkheidsneming, berouw, schuld, vragen om vergiffenis, herstel van de schade, vrijpleitende mechanismen, misdrijf zonder slachtoffer, herstelgerichte ontmoetingen, bemiddeling in strafzaken, sociale re-integratie, gevangenisstelsel