O difícil encontro da justiça com a educação: problematizações sobre a justiça restaurativa

Waar het over gaat

Dit artikel van de Universidade de São Paulo onderzoekt hoe herstelrecht in de scholen van São Paulo is terechtgekomen en welke betekenissen het daar krijgt. Het steunt op twee opleidingsmaterialen: het document van het programma Justiça e Educação in Heliópolis en Guarulhos, opgesteld door het CECIP, en het verslag van het CDHEP van Campo Limpo. Daaraan voegt het acht interviews toe, afgenomen in 2015, met docenten van twee gemeentelijke scholen in Jardim Ângela, in het zuiden van São Paulo, die de opleiding van het CDHEP hadden gevolgd. De invalshoek is kritisch en vertrekt van auteurs als Ricoeur, Derrida, Fraser en Bauman om na te denken over wat een rechtvaardige school is. Het richt zich tot onderwijsonderzoekers en teams die herstelgerichte programma's in de schoolcontext ontwerpen of toepassen.

Becommentarieerde inhoudsopgave

• Introdução (Inleiding). Presenteert het onderzoek waaruit het artikel voortkomt en het kader ervan in de strijd voor democratisering en mensenrechten in Brazilië. Loopt de ideeën over rechtvaardigheid van Ricoeur, Derrida en Fraser na die de vragen naar het wat, het wie en het hoe van rechtvaardigheid sturen.
• Justiça e educação de mãos dadas? A introdução da justiça restaurativa (Hand in hand, justitie en onderwijs? De invoering van herstelrecht). Beschrijft het opleidingsmateriaal van het programma Justiça e Educação en herinnert eraan dat herstelrecht in Brazilië formeel werd ingevoerd in 2004, met drie proefprojecten, een ervan in São Caetano do Sul. Stelt de vraag naar de overdracht van deze praktijken van de rechterlijke macht naar de school.
• "Quando justiça e educação querem andar de mãos dadas": conflitos e violência («Wanneer justitie en onderwijs hand in hand willen gaan»: conflicten en geweld). Analyseert hoe het document het bondgenootschap rechtvaardigt met schoolgeweld zonder een diagnose van dat geweld te bieden. Bekijkt de waarden die de tekst aan herstelrecht toeschrijft en bespreekt, met Bauman, het idee van een waardencrisis.
• A transformação de escolas e comunidades (De transformatie van scholen en gemeenschappen). Onderzoekt het doel justitie opvoedender en onderwijs rechtvaardiger te maken. Wijst erop dat het document onbeleefdheden, conflicten en geweld gelijkstelt zonder te verduidelijken welke zullen worden behandeld.
• Os casos da justiça restaurativa (De gevallen van het herstelrecht). Toont dat de cirkels zijn voorbehouden aan disciplinaire overtredingen en lichte strafbare feiten van adolescenten. Waarschuwt dat het ontbreken van duidelijke definities kan leiden tot criminalisering van gedrag en overmatige controle op school.
• "Reconhecer, responsabilizar-se, restaurar" («Erkennen, verantwoordelijkheid nemen, herstellen»). Presenteert het CDHEP-verslag over gevallen in São Caetano do Sul en Campo Limpo, dat grenzen en spanningen van de praktijk blootlegt. Benadrukt drie bijdragen: het luisteren, de openheid voor het andere en het doorbreken van starre indelingen, die het verbindt met Bauman en met Duschatzky en Skliar.
• Entrevistas com os/as professores/as que iniciam trabalhos com justiça restaurativa nas escolas (Interviews met de docenten die in de scholen met herstelrecht beginnen). Beschrijft het profiel van de acht geïnterviewden, vier mannen en vier vrouwen, hun voorkennis van de figuur van de docent-bemiddelaar en hun verwachtingen. In de paragraaf ‘Quais são os casos?’ (Welke gevallen zijn het?) analyseert het de verhaalde voorvallen, zoals een fruitgevecht in de eetzaal, gebrek aan respect voor docenten, agressie verbonden met gender en religieuze intolerantie, en vraagt het of die thuishoren in een cirkel of in een pedagogische actie.
• Uma certa conclusão e novas perguntas: a escola ficará mais justa com a introdução da justiça restaurativa? (Een zekere conclusie en nieuwe vragen: wordt de school rechtvaardiger met de invoering van herstelrecht?). Bundelt de antwoorden: vier docenten geloven dat de school rechtvaardiger zou worden en de overigen uiten twijfels of grenzen. Besluit dat er hoop is in het voorstel, maar geen verwachting dat het de schoolrelaties diepgaand verandert.
• Referências (Referenties). Geeft de aangehaalde bibliografie, inclusief de documenten van Ednir (2007) en van het CDHEP (2014).

Kernideeën

• De overgang van herstelrecht van het gerechtelijke stelsel naar de school verdient problematisering, omdat het gaat om instellingen met verschillende logica's.
• De opleidingsdocumenten rechtvaardigen het voorstel met schoolgeweld, maar bepalen niet welk geweld voorkomt noch hoe vaak.
• Zonder onderscheid tussen ongedisciplineerdheid, onbeleefdheid en geweld loopt het voorstel het risico de controle en de criminalisering van gedrag van adolescenten uit te breiden.
• Het CDHEP-verslag toont dat het herstelgerichte veld niet uniform is en dat cirkels op zichzelf geen transformatie garanderen.
• Luisteren, openheid voor de andere persoon en het herzien van vaste etiketten zijn de bijdragen die het artikel aan de herstelgerichte praktijk toekent.
• In de interviews zijn gevallen van geweld zeldzaam; het voorstel wordt vooral opgevat als conflictbemiddeling en als manier om discipline aan te pakken, met respect als doel.
• Veel van de verhaalde gevallen vragen eerder een pedagogisch antwoord van de hele school dan een herstelgerichte cirkel.
• Docenten uiten onbehagen en het ontbreken van ruimtes om gehoord te worden, en sommigen zien in de cirkel een plaats daarvoor.

Waarvoor het in de praktijk dient

• Welke schoolsituaties is het raadzaam naar een herstelgerichte cirkel te brengen en welke vragen een pedagogische actie?
• Hoe voorkom je dat een herstelgericht programma op school uiteindelijk de controle over leerlingen uitbreidt?
• Wat verwachten docenten van een opleiding in herstelrecht en welke twijfels roept die bij hen op?
• Welke diagnose van conflicten en geweld is nodig vóór een programma in een school wordt ingevoerd?
• Welke plaats neemt het lijden van docenten in de herstelgerichte schoolpraktijken in?

Kernbegrippen

herstelrecht, rechtvaardige school, onderwijs, herstelcirkels, conflictbemiddeling, docent-bemiddelaar, schoolgeweld, ongedisciplineerdheid, onbeleefdheden, alteriteit, mensenrechten, ECA, lerarenopleiding, São Paulo