Pratiques et effets de la justice restaurative en France

Waar het over gaat

Dit onderzoeksrapport bestudeert hoe herstelrecht in Frankrijk werkt sinds artikel 10-1 van het Wetboek van Strafvordering het in 2014 invoerde, en welke effecten het heeft. Het analyseert het op drie niveaus: als overheidsbeleid van de regering en de gerechtelijke instelling, als activiteit van professionals en vrijwilligers, en als ervaring van slachtoffers en daders. Het werd geschreven door een pluridisciplinair team dat universitaire onderzoekers samenbracht met leden van gespecialiseerde verenigingen en van de nationale scholen voor penitentiair bestuur en gerechtelijke jeugdbescherming. Het richt zich tot wie deze voorzieningen ontwerpt, financiert, coördineert of evalueert, en tot de academische wereld. De invalshoek is die van de sociale wetenschappen: directe observatie van bemiddelingen en groepsontmoetingen, interviews en focusgroepen in verschillende steden, in plaats van tevredenheidsenquêtes of metingen van recidive.

Becommentarieerde inhoudsopgave

• Introduction : Restaurer la justice ? (Inleiding: justitie herstellen?). Presenteert het Franse wettelijke kader, de uiteenlopende praktijken die onder de naam herstelrecht worden gegroepeerd en de komst ervan in het land. Beperkt het onderzoeksobject tot de meerderheidsversie, verbonden aan het strafstelsel en gericht op herstelgerichte bemiddelingen en groepsontmoetingen tussen slachtoffers en veroordeelden.
• 1. Évaluer la justice restaurative. Préalable méthodologique (Herstelrecht evalueren. Methodologische voorvraag). Vertelt hoe het onderzoek tot stand kwam in samenwerking met de organisaties uit de sector en beschrijft de geobserveerde terreinen. Bespreekt de Franse en internationale evaluaties, hun criteria en grenzen, en stelt voor het overheidsbeleid, de professionele mobilisatie en de effecten op de deelnemers te evalueren.
• 2. Une politique publique de « faible intensité » (Een overheidsbeleid van ‘lage intensiteit’). Toont dat herstelrecht, ondanks de politieke consensus en de verklaarde steun van het Ministerie van Justitie, weinig wordt verspreid, wordt overgelaten aan verenigingen met weinig middelen en aan de rand van de gerechtelijke instelling blijft. Analyseert de heterogene lokale coalities die het dragen en hun organisatorische en culturele verschillen.
• 3. Qui sont les « bénéficiaires » de la justice restaurative ? (Wie zijn de ‘begunstigden’ van herstelrecht?). Wijst erop dat de directe ontmoeting tussen een slachtoffer en zijn of haar dader weinig voorkomt en beschrijft de profielen van de deelnemers, in het algemeen geïsoleerde personen en vaak verbonden aan seksueel of partnergeweld. Neemt de professionals mee als begunstigden en analyseert de genderdimensie van deze praktijken.
• 4. Entre thérapie et « regain » d'État. Les effets de la justice restaurative sur les justiciables (Tussen therapie en ‘herlevend’ Staatsoptreden. De effecten van herstelrecht op de rechtzoekenden). Onderzoekt de effecten op slachtoffers en daders: de herontmoeting met een Staat die tijd en luisteren biedt, erkenning, emotionele ontlading en verbetering van het zelfbeeld. Bespreekt de grenzen van individuele verantwoordelijkheidsneming en de verhouding van deze praktijken tot therapie, inclusief de controverse met de Franse commissie over incest en seksueel geweld tegen kinderen (CIIVISE).
• Conclusion (Conclusie). Vat de doorgaans positieve maar individuele effecten van de maatregelen samen, die de sociale omgeving en de structurele oorzaken van geweld niet bereiken. Waarschuwt voor de kwetsbaarheid van het systeem, het gebrek aan middelen en de uitputting van het vrijwilligerswerk, en noemt mogelijke institutionele wegen.
• Annexes (Bijlagen). Bundelen de tabel van verzameld materiaal, de Franse normatieve teksten over herstelrecht, de interview- en focusgroepgidsen, de sociodemografische kenmerken van de terreinen en het debat in de Assemblée nationale tijdens de XVIe zittingsperiode.
• Bibliographie (Bibliografie). Geeft de in het rapport aangehaalde referenties.
• Résumé (Samenvatting). Vat het doel, de methode en de belangrijkste bevindingen van het onderzoek samen.

Kernideeën

• In Frankrijk is herstelrecht sinds 2014 een bij wet erkend recht, maar het wordt weinig toegepast omdat het niet als volwaardig overheidsbeleid wordt georganiseerd of verspreid.
• De ontwikkeling hangt af van de inzet van ambtenaren, verenigingspersoneel en vrijwilligers die hun werktijd oprekken, wat het kwetsbaar en blootgesteld aan slijtage maakt.
• De meeste maatregelen eindigen niet in een ontmoeting tussen het slachtoffer en zijn of haar dader; de voorbereiding is de centrale en vaak enige fase.
• Voor de deelnemers werkt de ervaring als een herontmoeting met een Staat die tijd, luisteren en praktische oriëntatie wijdt, na negatieve ervaringen met het strafrecht.
• De meest constante effecten, althans op korte termijn, zijn de erkenning van slachtoffers en het herstel van het zelfbeeld van daders, samen met nieuwe sociale relaties.
• De effecten zijn vooral individueel: de nabije omgeving en de gemeenschap nemen weinig deel en de structurele dimensies van geweld, zoals gender, worden bijna niet bewerkt.
• De bestaande evaluaties steunen op onmiddellijke tevredenheid en op psychologische categorieën, en neigen ertoe de duur van de effecten te overschatten; studies op langere termijn zijn nodig.
• Ook professionals profiteren, omdat deze praktijken zin teruggeven aan beroepen die door de rationalisering van het gerechtelijke werk zijn aangetast.

Waarvoor het in de praktijk dient

• Wat kan en wat kan niet een herstelgerichte bemiddeling of een groepsontmoeting tussen slachtoffers en veroordeelden bereiken?
• Welke institutionele en financieringsvoorwaarden zijn nodig opdat de toegang tot herstelrecht niet langer van lokaal voluntarisme afhangt?
• Hoe evalueer je een programma zonder je te beperken tot de tevredenheid van de deelnemers of tot recidive op korte termijn?
• Welke plaats nemen voorbereiding, begeleiding en luisteren in bij de effecten die slachtoffers en daders vertellen?
• Hoe beïnvloedt gender wie deelneemt, wie faciliteert en welke soorten feiten bij deze voorzieningen terechtkomen?

Kernbegrippen

herstelrecht, Frankrijk, herstelgerichte bemiddeling, ontmoetingen tussen slachtoffers en veroordeelden, overheidsbeleid, evaluatie, projectgroepen, penitentiair bestuur, gerechtelijke jeugdbescherming, erkenning, zelfbeeld, gender, seksueel geweld, therapeutische rechtspraak, gemeenschap