Giustizia riparativa: i principi generali

Waar het over gaat

Dit artikel analyseert de algemene beginselen van de samenhangende regeling inzake herstelrecht die Italië invoerde met wetsbesluit nr. 150/2022, bekend als de Cartabia-hervorming. Het vertrekt van het eerdere ontbreken van een gemeenschappelijke regeling, waardoor bemiddelingspraktijken per regio sterk verschilden, en reconstrueert het wetgevende traject dat tot de hervorming leidde. Het onderzoekt de definities van het besluit, met name die van herstelrecht en herstellend resultaat, en ordent de beginselen in twee groepen: die met betrekking tot wie deelneemt en die met betrekking tot de procedure. Het richt zich tot juristen, professionals van het strafrechtelijke en penitentiaire domein en wie werkt aan herstelgerichte programma's. Het laatste deel is gewijd aan de fase van strafuitvoering en de wijzigingen in de penitentiaire wet.

Becommentarieerde inhoudsopgave

• 1. Introduzione (Inleiding). Wijst op het historische ontbreken van een gedeelde definitie en gemeenschappelijke regels, en stelt dat herstelrecht een paradigma is dat verschilt van het punitieve recht en cultureel bewustmakingswerk vraagt.
• 2. Il travagliato iter verso l'introduzione di una disciplina organica della giustizia riparativa (De moeizame weg naar een samenhangende regeling van het herstelrecht). Loopt de voorgeschiedenis na, van Tafel 13 van de Algemene Staten van de Strafuitvoering en delegatiewet nr. 103/2017 tot delegatiewet nr. 134/2021 en het werk van de commissie onder voorzitterschap van Ceretti. Benadrukt dat de hervorming de toegang in elke fase van het proces opende en zonder uitsluitingen naar aard of ernst van het misdrijf.
• 3. Le previsioni di cui al d.lgs. n. 150/2022 (De bepalingen van wetsbesluit nr. 150/2022). Analyseert de definities van art. 42 en vergelijkt ze met de basisbeginselen van de VN van 2002. Bespreekt de juridische aard van het instituut, het ruime begrip gemeenschap, de keuze van de term ‘bemiddelaar’, de formule ‘als dader van het misdrijf aangeduide persoon’ en de vereisten van redelijkheid en evenredigheid van het herstellende resultaat.
• 4. I cc.dd. principi generali (De zogeheten algemene beginselen). Presenteert de structuur van het hoofdstuk van het besluit gewijd aan beginselen en algemene bepalingen, en kondigt de indeling van de beginselen in twee groepen aan.
• 4.1. I principi relativi ai soggetti (De beginselen met betrekking tot de personen). Werkt de betrokkenheid van de gemeenschap uit, het consensuele en herroepbare karakter van de deelname, met bijzondere regels voor minderjarigen en andere personen in een kwetsbare situatie, de actieve en vrijwillige deelname, de gelijke behartiging van de belangen van het slachtoffer en van de als dader aangeduide persoon, en de gelijke nabijheid (equiprossimità) van de bemiddelaars.
• 4.2. I principi relativi al procedimento (De beginselen met betrekking tot de procedure). Behandelt de waarborg van de nodige tijd, de vertrouwelijkheid en het beroepsgeheim, het recht op toegang en informatie, de doorverwijzing van zaken in de fase van de beoordeling en in die van de uitvoering, de uitsluiting van nadelige gevolgen als het programma mislukt en het niet vereisen van schuldbekentenis.
• 5. La Giustizia riparativa nella fase esecutiva: le modifiche all'ordinamento penitenziario (Herstelrecht in de uitvoeringsfase: de wijzigingen in het penitentiaire stelsel). Onderzoekt de drie wijzigingen van de penitentiaire wet (art. 13, 15 bis en 47) en hun verband met voordelen en alternatieve maatregelen. Houdt vol dat deelname geen last voor de veroordeelde mag worden.

Kernideeën

• De Italiaanse hervorming houdt vast aan de complementariteit van herstelrecht en strafrecht, al ziet de auteur in sommige gevallen, zoals de stilzwijgende intrekking van de klacht, een werkelijk alternatief effect voor het proces.
• De wettelijke definitie is opgebouwd rond het programma en het herstellende resultaat, en wijkt van de VN af door de ruimte van het begrip gemeenschap, het gebruik van ‘bemiddelaar’ en de verwijzing naar de ‘als dader van het misdrijf aangeduide persoon’.
• Het herstellende resultaat kan symbolisch of materieel zijn en de evenredigheid ervan wordt gemeten aan het misdrijf in brede zin, niet aan de strafrechtelijke ernst van het feit.
• De bemiddelaar is equiprossimo, dat wil zeggen even dichtbij: niet op gelijke afstand zoals een rechter, maar even nabij de behoeften van elke partij.
• Vertrouwelijkheid is het fundament van het programma: het verslag aan de gerechtelijke autoriteit beperkt zich tot de vraag of er een programma en een resultaat was, en wat gezegd is mag niet als bewijs worden gebruikt.
• De toegang is een recht van alle belanghebbende personen, voor elk misdrijf, en kan alleen worden beperkt bij een concreet gevaar voor de deelnemers.
• Niet-deelname of mislukking van het programma mogen geen nadelige gevolgen hebben voor de als dader aangeduide persoon.
• Bij de strafuitvoering kan herstelrecht bijdragen aan het herstel van banden met de gemeenschap, het verminderen van stigma en het herwinnen van relationele waardigheid.

Waarvoor het in de praktijk dient

• Welke beginselen ordenen het herstelrecht in de Italiaanse wet van 2022 en uit welke internationale bronnen komen ze voort?
• Hoe wordt toestemming gegeven en ingetrokken, ook bij minderjarigen of personen met beperkte handelingsbekwaamheid?
• Wat mag de bemiddelaar aan de gerechtelijke autoriteit melden zonder de vertrouwelijkheid te schenden?
• Wie kan tijdens het proces en tijdens de uitvoering van de straf de doorverwijzing van een zaak naar een herstelrechtcentrum initiëren of gelasten?
• Hoe waardeert de toezichthoudende magistratuur deelname aan een programma bij het verlenen van penitentiaire voordelen?

Kernbegrippen

giustizia riparativa, Cartabia-hervorming, wetsbesluit 150/2022, herstelgericht programma, esito riparativo, equiprossimità, bemiddelaar, als dader van het misdrijf aangeduide persoon, gemeenschap, toestemming, vertrouwelijkheid, recht op toegang, niet-specifiek slachtoffer, complexe aantasting (offesa complessa), penitentiair stelsel